259 تنبیه فصل چهاردهم - استاد: حجة الاسلام والمسلمین دکترعلی جمعه مظفری

گزیده درس دوصد و پنجاه و نُه در بررسی مباحث مربوط به دیدگاه اشاعره نکاتی مطرح گردید و یکی از دلایلی که این گروه فکری برای اثبات جبر در مورد انسان بیان کرد، این است که چنانچه علم الهی به کاری تعلق بگیرد و لو اینکه آن کار معصیت و یا غیر معصیت باشد، انجام آن کار ضروری است. چنانچه انسان بر خلاف آن معلوم الهی تصمیم بگیرد و خلاف آن را انجام بدهد، آن علم خداوند تبدیل به جهل می‌شود و آن هم جز محالات است. اصل این دیدگاه اشاعره مورد نقد قرار گرفت و از آن جواب گفته شد. در ادامه مرحوم علامه به یک تنبیه اشاره می‌کند و در آن به این مطلب می‌پردازد که برخی از اشاعره معتقد است، علم الهی سبب می‌شود که یک کار ضروری الوقوع بشود، باید منشاء این سخن را بدانیم که به کدام دلیل علم الهی یک کاری را ضروری الوقوع می‌سازد؟ ایشان معتقد است که منشاء ضرورت وقوع این کار به قضای علمی الهی برمی‌گردد. چنانچه قبلاً این مطلب در بخش قضا و قدر مطرح شد که قضای الهی به کاری تعلق بگیرد آن کار ضروری الوقوع می‌شود و امکان تخلف وجود ندارد. در اینجا هم این سخن اشاعره در حقیقت به همان قضای علمی برمی‌گردد و به اراده‌ی الهی برنمی‌گردد که آنها به آن قائل هستند. برای اینکه اشاعره اراده الهی را از صفات ثبوتی زاید بر ذات می‌داند و آن را مبداء فعل نمی‌داند. چنانچه آنها اراده الهی را مبداء فعل بداند؛ با تعلق اراده‌ی الهی به یک فعل، در آن صورت حتی خود خداوند را به فاعل موجب تبدیل می‌کند. به همین دلیل آنها اراده را مبداء فعل نمی‌داند و اعتقاد بر این دارد که در اینجا تنها اولویت ایجاد می‌شود و چنانچه به ضرورت تبدیل شود، خدا به فاعل موجب تبدیل می‌گردد. کلیدواژه: بررسی نظریه اشاعره در مورد افعال اختیاری انسان.