دروس في علم الأصول؛الحلقة الأولی(قسمت سی و هفت): صیغه امر و نهی- مدرس: سیدمحمدعلی احمدی

📚 در ادامه سلسله دروس «دروس فی علم الاصول (حلقه اولی)» استاد درس را از عبارت مرحوم شهید صدر آغاز می‌کند: 📖 «و ليس معنى دخول الإلزام و الوجوب في معنى الصيغة أنّ صيغة الأمر لا يجوز استعمالها في مجال المستحبّات…» در درس گذشته بیان شد که صیغه امر برای مفهوم اسمیِ وجوب یا ارسال وضع نشده است؛ زیرا وجوب و ارسال مفاهیمی اسمی و مستقل‌اند، در حالی که هیئت امر دارای معنای حرفی و نسبی است و ذاتاً نمی‌تواند معنای مستقل اسمی داشته باشد. از دیدگاه مرحوم شهید صدر، صیغه امر برای نسبت ارسالیه‌ای وضع شده است که ناشی از شوق اکید می‌باشد. دلیل این مدعا تبادر است؛ یعنی هنگامی که صیغه امر بدون هیچ قرینه‌ای به کار رود، نخستین معنایی که به ذهن می‌آید، همان نسبت ارسالیه ناشی از شوق اکید است. از این شوق اکید، وجوب فهمیده می‌شود. مقصود از نسبت در اینجا رابطه میان فعل و فاعل است. در صیغه امر، فاعل همان مخاطب است. برای مثال در جمله: 📖 «صَلِّ» فعل «صل» میان مخاطب و «صلاة» رابطه برقرار می‌کند و مخاطب را به سوی انجام نماز ارسال و سوق می‌دهد. بنابراین نسبت موجود در صیغه امر، نسبت ارسالیه است؛ یعنی گوینده مخاطب را به سوی انجام فعل سوق می‌دهد. این ارسال ناشی از شوق مولی نسبت به تحقق آن فعل است؛ زیرا اگر مولی نسبت به کاری شوق نداشته باشد، مخاطب را به سوی آن نمی‌فرستد، بلکه از آن باز می‌دارد. در مورد اوامر الهی نیز همین معنا صادق است؛ خداوند به انجام نماز فرمان می‌دهد، زیرا نسبت به تحقق آن شوق دارد. البته این شوق شوق ضعیف نیست، بلکه شوق اکید است و از همین شوق اکید، وجوب فهمیده می‌شود. اما استحباب نیز نوعی نسبت ارسالیه است، با این تفاوت که این نسبت ناشی از شوق ضعیف است. اگر به خود مفهوم امر توجه کنیم، روشن می‌شود که وقتی مولی امر می‌کند، در حقیقت می‌خواهد که مکلف آن فعل را انجام دهد؛ زیرا اگر چنین خواستی نداشت، اصلاً امر صادر نمی‌کرد. بنابراین تا زمانی که شوق اکید به فعل وجود نداشته باشد، معمولاً صیغه امر به کار نمی‌رود. خلاصه سخن آنکه: • وجوب در معنای صیغه امر دخالت دارد؛ اما به صورت معنای حرفی. • استعمال صیغه امر در مورد استحباب استعمالی مجازى است؛ زیرا معنای استحباب با معنای وجوب متفاوت است. • این مجاز نیز به سبب علاقه مشابهت میان دو نوع طلب شکل می‌گیرد. دلیل بر اینکه صیغه امر برای وجوب وضع شده است، همان تبادر است؛ یعنی اگر لفظ امر بدون قرینه استعمال شود، نخستین معنایی که به ذهن می‌آید وجوب است. اما اگر مقصود استحباب باشد، نیازمند قرینه خواهد بود. در چنین مواردی مخاطب با کمک قرینه می‌فهمد که معنای ظاهر مراد نیست و مراد، نسبت ارسالیه ناشی از شوق ضعیف است و در نتیجه ترک فعل نیز جایز خواهد بود. پس از پایان بحث صیغه امر، استاد وارد بحث صیغه نهی می‌شود که دومین عنصر از عناصر مشترک لغوی در علم اصول به شمار می‌رود. در اینجا مرحوم شهید صدر بررسی می‌کند که صیغه نهی برای چه معنایی وضع شده است. دیدگاه مشهور اصولیان این است که صیغه نهی دلالت بر حرمت دارد. اما باید دید مقصود از این سخن چیست: آیا معنای صیغه نهی مترادف با حرمت است، یا اینکه دلالت آن بر حرمت به شکل دیگری تبیین می‌شود؟ در پاسخ گفته می‌شود: همان تحلیلی که درباره دلالت صیغه امر بر وجوب بیان شد، درباره دلالت صیغه نهی بر حرمت نیز جاری است. با این تفاوت که: • امر بیانگر بعث و ارسال است و نسبت موجود در آن نسبت ارسالیه می‌باشد. • اما نهی بیانگر زجر و بازداشتن است و نسبت موجود در آن نسبت زجریه خواهد بود. بر این اساس، همان‌گونه که در صیغه امر از شوق اکید وجوب فهمیده می‌شود، در صیغه نهی نیز از شدت زجر و منع، حرمت فهمیده خواهد شد. 00:00 مقدمه 01:22 صیغه امر؛ نسبتی ربطی میان مولی و مکلف 02:29 نسبت ارسالیه: سوق دادن مخاطب به سوی عمل در ذهن 04:24 اثبات وجوب از طریق «تبادر» عرفی 05:59 چالش استعمال امر در مستحبات: حقیقت یا مجاز؟ 07:29 تبیین استحباب به عنوان نسبت ارسالیه ناشی از شوق ضعیف 10:46 تبادر؛ علامت حقیقت در معنای لزومی صیغه امر 13:19 جمع‌بندی نهایی بحث صیغه امر 14:05 ورود به دومین عنصر مشترک: صیغه نهی 16:10 تفاوت جوهری امر و نهی: نسبت ارسالیه در برابر نسبت زجریه 18:30 دلالت صیغه نهی بر حرمت و کراهت بر اساس شدت زجر #اصول_فقه #حلقات_شهید_صدر #شهید_صدر #دروس_فی_علم_الاصول #حلقه_اولی #علم_اصول #صیغه_امر #صیغه_نهی #امر_و_وجوب #نهی_و_حرمت #نسبت_ارسالیه #نسبت_زجریه #مدلول_تصوری #تبادر #دلالت_الفاظ #فقه #استنباط #فقه_امامیه #علوم_اسلامی #سیدمحمدعلی_احمدی ------------------------------------------------------------------------------------------------------ 🔗 دسترسی به تمام جلسات: https://www.youtube.com/playlist?list=PLXYLftvtiy7diSSOltVZT3XxomV8UcQ5N ✅ سابسکرایب برای دروس جدید: https://youtube.com/@ImamHussainFoundation?si=Ac2ahybOMbhmHkVo