دروس في علم الأصول؛الحلقة الأولی (قسمت بيست و شش): استعمال،حقيقت و مجاز- مدرس: آقای سیدمحمدعلی احمدی

📚 در ادامه سلسله دروس «دروس فی علم الاصول (حلقه اولی)» استاد درس را از عبارت مرحوم شهید صدر آغاز می‌کند: 📖 «و يحتاج كلّ استعمالٍ إلى تصوّر المستعمل للَّفظ و للمعنى، غير أنّ تصوّره للَّفظ يكون عادةً على نحو اللحاظ الآليّ المرآتي…» در این جلسه، بحث پیرامون «استعمال» ادامه پیدا می‌کند. مرحوم شهید صدر پیش‌تر فرمود که استعمال عبارت است از به کارگیری لفظ به قصد انتقال معنا به ذهن مخاطب. بر همین اساس، هر استعمالی نیازمند دو تصور است: مستعمِل باید هم لفظ را تصور کند و هم معنا را؛ زیرا می‌خواهد لفظ را وسیله انتقال معنا قرار دهد. برای مثال، هنگامی که شخص لفظ «زید» را به کار می‌برد، از یک سو خودِ لفظ «زید» را در ذهن دارد و از سوی دیگر، معنای آن؛ یعنی شخص خارجی و هیکل زید را تصور می‌کند تا لفظ را ابزار انتقال آن معنا به ذهن مخاطب قرار دهد. مرحوم شهید صدر توضیح می‌دهد که کیفیت لحاظ این دو یکسان نیست. مستعمِل لفظ را به صورت «آلی و مرآتی» لحاظ می‌کند؛ یعنی لفظ را تنها به عنوان ابزار و وسیله‌ای برای انتقال معنا در نظر می‌گیرد؛ در حالی که معنا را به صورت استقلالی لحاظ می‌نماید. برای تقریب مطلب، استاد مثال آینه را مطرح می‌کند. وقتی انسان به آینه نگاه می‌کند، در حقیقت هم آینه را می‌بیند و هم تصویر درختی را که در آن منعکس شده است؛ اما توجه اصلی او به خودِ درخت است و آینه تنها نقش ابزار و واسطه را دارد. در استعمال نیز لفظ همین نقش ابزاری و مرآتی را ایفا می‌کند و هدف اصلی، انتقال معناست. در ادامه، مرحوم شهید صدر این پرسش را مطرح می‌کند که آیا استعمال یک لفظ در بیش از یک معنا ممکن است یا خیر؟ به تعبیر دیگر، آیا متکلم می‌تواند با یک لفظ، دو معنا را به طور هم‌زمان اراده کند؟ گروهی از اصولیین، از جمله مرحوم آخوند خراسانی، معتقدند که استعمال یک لفظ در دو معنا یا بیشتر ممکن نیست. دلیل آنان این است که استعمال، نوعی فانی ساختن لفظ در معناست؛ یعنی لفظ در هنگام استعمال، آینه و مرآت معنا قرار می‌گیرد. بنابراین اگر قرار باشد یک لفظ در دو معنا استعمال شود، لازم می‌آید که لفظ در دو معنا به صورت هم‌زمان فانی گردد؛ در حالی که چنین چیزی معقول نیست. پس از این بحث، استاد وارد مبحث «حقیقت و مجاز» می‌شود. مرحوم شهید صدر توضیح می‌دهد که استعمال لفظ در معنا بر دو گونه است: استعمال حقیقی و استعمال مجازی. استعمال حقیقی آن است که لفظ در معنایی به کار رود که میان آن لفظ و معنا، رابطه لغوی و وضعی برقرار شده است. چون این ارتباط نتیجه وضع است، استعمال حقیقی اختصاص به معنای موضوع‌له دارد. در مقابل، استعمال مجازی آن است که لفظ در معنایی استعمال شود که برای آن وضع نشده و میان لفظ و آن معنا رابطه لغوی مستقیمی وجود ندارد؛ بلکه استعمال بر اساس نوعی مناسبت و علاقه صورت می‌گیرد. 00:00 آغاز بحث: تعریف استعمال در کلام شهید صدر 02:08 ضرورت تصور لفظ و معنا در فرآیند استعمال 04:42 تفاوت دو نوع لحاظ: آلی و استقلالی 07:36 لفظ؛ ابزار انتقال معنا و لحاظ مرآتی آن 10:18 مثال آینه و درخت برای توضیح لحاظ آلی 13:52 معنا؛ متعلقِ اصلیِ توجه متکلم 16:10 طرح پرسش اصولی: آیا استعمال لفظ در دو معنا ممکن است؟ 19:24 دیدگاه مرحوم آخوند؛ امتناع استعمال لفظ در اکثر از معنا 22:40 تحلیل «فانی شدن لفظ در معنا» و اشکال تعدد معنا 26:05 ورود به مبحث حقیقت و مجاز 28:12 تعریف استعمال حقیقی و رابطه آن با وضع 31:18 اختصاص استعمال حقیقی به معنای موضوع‌له 33:44 تعریف استعمال مجازی و خروج از معنای موضوع‌له 36:20 جمع‌بندی نهایی: مرز میان حقیقت و مجاز در استعمال الفاظ #اصول_فقه #حلقات_شهید_صدر #شهید_صدر #دروس_فی_علم_الاصول #حلقه_اولی #علم_اصول #استعمال #وضع #حقیقت #مجاز #دلالت #دلالت_الفاظ #تبادر #اصول_عملیه #فقه #استنباط #فقه_امامیه #علوم_اسلامی #سیدمحمدعلی_احمدی ------------------------------------------------------------------------------------------------------ 🔗 دسترسی به تمام جلسات: https://www.youtube.com/playlist?list=PLXYLftvtiy7diSSOltVZT3XxomV8UcQ5N ✅ سابسکرایب برای دروس جدید: https://youtube.com/@ImamHussainFoundation?si=Ac2ahybOMbhmHkVo