دروس في علم الأصول؛الحلقة الأولی (قسمت دوازدهم) : معنای اجتهاد- مدرس: سیدمحمدعلی احمدی

📚 در ادامه سلسله دروس «دروس فی علم الاصول (حلقه اولی)» استاد درس را از عبارت مرحوم شهید صدر آغاز می‌کند: «و نجد المصطلح نفسه لدى السيّد المرتضى في أوائل القرن الخامس، إذ كتب في الذريعة يذمّ الاجتهاد، و يقول…» بحث اصلی در این بخش درباره این پرسش مهم است: ❓ پس از انقطاع بشر از نصّ شرعی، آیا فقیه حقّ استنباط احکام از قرآن و روایات را دارد یا خیر؟ مرحوم شهید صدر تأکید می‌کند که اصلِ جواز استنباط، امری روشن و بدیهی است؛ امّا مشکل از آنجا آغاز شد که واژه «اجتهاد» در دوره‌ای از تاریخ فقه، به معنای «رأی شخصی» به کار رفت و همین مسئله منشأ اختلاف گردید. ائمه علیهم‌السلام این نوع اجتهاد را که بر پایه رأی و سلیقه شخصی در برابر نصّ شرعی شکل می‌گرفت، به شدت نکوهش کردند و فقهای شیعه نیز تا قرن‌ها با این معنا از اجتهاد مخالفت داشتند. مرحوم شهید صدر برای اثبات این مطلب به سخنان بزرگان شیعه در قرون مختلف اشاره می‌کند. 📌 در اوایل قرن پنجم، سید مرتضی رحمه‌الله در کتاب معروف خود «الذریعة إلی أصول الشریعة» اجتهاد را مذمت کرده و می‌نویسد: «الاجتهاد باطل، و إنّ العمل بالظنّ و الرأي و الاجتهاد غير جائز عند الشيعة» یعنی: 🔹 اجتهاد باطل است 🔹 و عمل به گمان، رأی و اجتهاد از نگاه شیعه جایز نیست همچنین سید مرتضی در کتاب فقهی «الانتصار»، هنگام نقد دیدگاه ابن‌جنید می‌گوید: 📖 «ابن جنید در این مسئله بر نوعی رأی و اجتهاد تکیه کرده و خطای او روشن است.» او حتی در بحث مسح پاها در باب طهارت تصریح می‌کند: 📖 «ما اجتهاد را قبول نداریم و قائل به آن نیستیم.» این رویکرد پس از سید مرتضی نیز ادامه یافت. 📌 شیخ طوسی رحمه‌الله ـ که در اواسط قرن پنجم وفات یافته ـ در کتاب «عدة الاصول» می‌نویسد: 📖 «قیاس و اجتهاد از نظر علمای شیعه دلیل شرعی محسوب نمی‌شود و به کارگیری آن‌ها در استنباط احکام شریعت ممنوع است.» 📌 در قرن ششم نیز ابن‌ادریس حلی در کتاب «السرائر» هنگام بحث از تعارض دو بینه، پس از ذکر معیارهای ترجیح که در روایات آمده، می‌گوید: 📖 «غیر از این موارد، ترجیح دیگری وجود ندارد و قیاس، استحسان و اجتهاد از نظر ما باطل است.» مرحوم شهید صدر از مجموعه این شواهد تاریخی نتیجه می‌گیرد که تا اوایل قرن هفتم هجری، واژه «اجتهاد» در فضای فقه شیعه همچنان به همان معنای قدیمی خود ـ یعنی تکیه بر رأی شخصی در برابر نص ـ به کار می‌رفت. به همین دلیل، این واژه در ذهنیت فقهی شیعه بار معنایی منفی و ناپسندی پیدا کرده بود. اما پس از آن، اصطلاح اجتهاد دچار تحول شد و معنای تازه‌ای یافت. مرحوم شهید صدر برای توضیح این تحول، سخن مرحوم محقق حلی را از کتاب «معارج الاصول» نقل می‌کند و آن را از کهن‌ترین متونی می‌داند که این معنای جدید را بیان کرده است. محقق حلی می‌گوید: 📖 «الاجتهاد في عرف الفقهاء هو بذل الجهد في استخراج الأحكام الشرعية» یعنی: 🔹 اجتهاد در عرف فقها عبارت است از به کارگیری تمام توان برای استخراج احکام شرعی. بر اساس این اصطلاح جدید، اجتهاد دیگر به معنای «منبع مستقل تشریع» نبود؛ بلکه مقصود از آن، خودِ فرآیند علمی استنباط حکم از قرآن، سنت و سایر ادله معتبر شرعی بود. بنابراین، اجتهاد در نگاه جدید شیعه: ✅ به معنای تلاش علمی روشمند برای فهم ادله شرعی است ❌ نه تکیه بر رأی و سلیقه شخصی در برابر نص و همین تحول معنایی سبب شد که واژه اجتهاد به تدریج در فرهنگ فقهی شیعه، جایگاه مثبت و علمی پیدا کند. 00:00 آغاز درس: بررسی موضع علمای سلف در قبال واژه «اجتهاد» 02:45 دیدگاه سید مرتضی (قرن ۵): اجتهاد به مثابه باطل و عمل به ظن 04:08 نقد سید مرتضی بر ابن‌جنید؛ نفی تکیه بر رأی شخصی 06:56 دیدگاه شیخ طوسی در «عدة الاصول»: ممنوعیت قیاس و اجتهاد 07:40 دیدگاه ابن‌ادریس حلی (قرن ۶): بطلان اجتهاد، قیاس و استحسان 18:17 ورود به عصر تحول: جایگاه محقق حلی در تاریخ فقه 28:19 آغاز تحول معنایی: از «رأی شخصی» به «استدلال شرعی» 29:04 تبیین محقق حلی در «معارج الاصول»: اجتهاد یعنی بذل جُهد 29:28 انطباق معنای جدید اجتهاد با مبانی استنباط فقه امامیه ------------------------------------------------------------------------------------------------------ 🔗 دسترسی به تمام جلسات: https://www.youtube.com/playlist?list=PLXYLftvtiy7diSSOltVZT3XxomV8UcQ5N ✅ سابسکرایب برای دروس جدید: https://youtube.com/@ImamHussainFoundation?si=Ac2ahybOMbhmHkVo #اصول_فقه #حلقات_شهید_صدر #شهید_صدر #دروس_فی_علم_الاصول #حلقه_اولی #فقه #علم_اصول #اجتهاد #استنباط #فقه_امامیه #محقق_حلی #سید_مرتضی #شیخ_طوسی #ابن_ادریس #سیدمحمدعلی_احمدی #علوم_اسلامی