دروس في علم الأصول؛الحلقة الأولی(قسمت بیست و چهار): چگونگی ارتباط لفظ و معنا- مدرس: سیدمحمدعلی احمدی
استاد درس را با عبارت «و قد يكفي أن تقترن فكرة أحد الشيئين بفكرة الآخر مرّةً واحدةً لكي تقوم بينهما علاقة…» آغاز میکند. بحث همچنان درباره منشأ دلالت الفاظ بر معانی است. ۱. یادآوری دیدگاههای پیشین درباره منشأ دلالت در جلسات گذشته گفته شد که درباره منشأ دلالت دو دیدگاه اصلی مطرح شده است: • قول اوّل: ذاتی بودن دلالت بر اساس این دیدگاه، همانگونه که آتش ذاتاً سبب حرارت است، تصور لفظ نیز ذاتاً سبب تصور معنا میشود. بنابراین دلالت لفظ بر معنا امری ذاتی و طبیعی دانسته میشود. • قول دوّم: غیر ذاتی بودن دلالت (وضع) در این دیدگاه منشأ دلالت وضع دانسته میشود و برای آن چند نظریه بیان شده است. ۲. نظریه اعتبار (اختصاص لفظ به معنا) یکی از نظریهها در باب وضع، مسلک اعتبار است؛ یعنی گروهی معتقدند که دلالت در نتیجه اختصاص دادن لفظ به معنا پدید میآید. مرحوم شهید صدر علاوه بر اینکه نظریه ذاتی بودن دلالت را نمیپذیرد، این نظریه را نیز ناکافی میداند؛ زیرا اعتقاد دارد که صرف اعتبار و اختصاص لفظ به معنا نمیتواند علت واقعی دلالت باشد. در حالی که میان تصور لفظ و تصور معنا در ذهن انسان نوعی علیت واقعی برقرار است. بنابراین صرف قرارداد یا اعتبار، به تنهایی قادر به ایجاد چنین رابطه واقعیای نیست. ۳. نظریه قرن اکید مرحوم شهید صدر در مقابل، نظریهای را مطرح میکند که به مسلک «قرن اکید» معروف است. مراد از قرن اکید، نزدیکی و همراهی شدید میان تصور لفظ و تصور معنا در ذهن است. بر اساس این نظریه، وقتی لفظ و معنا به طور مکرر در کنار یکدیگر قرار گیرند، میان آن دو در ذهن انسان پیوندی قوی ایجاد میشود و همین پیوند باعث میشود که با تصور لفظ، ذهن فوراً به سوی معنا منتقل گردد. ۴. مثال برای توضیح قرن اکید شهید صدر برای توضیح این مطلب مثالهایی میزند. برای نمونه اگر شخصی در عالم خارج دو دوست را همیشه در کنار یکدیگر ببیند، در ذهن او میان آن دو ارتباطی شکل میگیرد؛ به گونهای که با دیدن یکی از آنها، ذهن او به یاد دیگری میافتد. این همان نوعی ارتباط ذهنی ناشی از قرن اکید است. ۵. قرن اکید گاهی بدون تکرار فراوان شکل میگیرد شهید صدر اضافه میکند که گاهی این رابطه با تکرار زیاد ایجاد میشود، اما گاهی نیز ممکن است تنها یک تقارن در شرایط خاص چنین رابطهای را به وجود آورد. برای مثال، اگر شخصی به شهری سفر کند و در آنجا به بیماری مالاریا مبتلا شود، ممکن است در ذهن او میان آن شهر و بیماری مالاریا رابطهای شکل بگیرد؛ به گونهای که هرگاه به یاد آن شهر بیفتد، بیماری مالاریا نیز در ذهنش تداعی شود. ۶. دو مرحله در شکلگیری وضع بر اساس قرن اکید بر اساس توضیح شهید صدر، پدیده وضع در زبان میتواند به دو شکل تحقق پیدا کند: • مرحله نخست: شکلگیری ناخودآگاه در ابتدا ممکن است لفظ و معنا به صورت تصادفی و ناآگاهانه بارها در کنار هم قرار بگیرند و در نتیجه میان آنها قرن اکید ایجاد شود؛ مانند اینکه با شنیدن واژه «آه» انسان به احساس درد منتقل میشود. • مرحله دوم: شکلگیری آگاهانه در مرحله بعد، انسانها میآموزند که به صورت آگاهانه لفظی را برای معنایی قرار دهند. در اینجا حتی یک بار تقارن در شرایط خاص میتواند رابطهای قوی ایجاد کند. برای مثال، هنگامی که در خانوادهای کودکی به دنیا میآید و نام او را «محمد» میگذارند، این نامگذاری یک وضع آگاهانه است که میان این لفظ و آن شخص رابطه برقرار میکند. ۷. نتیجه بر اساس تحلیل شهید صدر، منشأ واقعی دلالت نه ذاتی بودن الفاظ است و نه صرف اعتبار، بلکه پیوند ذهنی نیرومندی است که در اثر قرن اکید میان لفظ و معنا شکل میگیرد؛ پیوندی که گاهی از طریق تکرار فراوان و گاهی در شرایط خاص حتی با یک تقارن ایجاد میشود. • 00:00 مقدمه و مرور بحث منشأ دلالت (نقد ذاتی بودن و مسلک اعتبار) • 03:21 شروع مثال «بیماری مالاریا و شهر» (تقارن در شرایط خاص) • 07:41 تحلیل چگونگی ایجاد رابطه سببی بین نام شهر و بیماری • 11:00 تبیین مثال «دو رفیق» (ایجاد قرن اکید از طریق تکرار زیاد) • 18:30 بررسی عبارت «و قد يكفي أن تقترن فكرة أحد الشيئين…» • 25:19 تعریف نهایی و فنی نظریه «قرن اکید» شهید صدر • 25:40 تقسیمبندی وضع به آگاهانه (مثال نامگذاری محمد) و ناآگاهانه (مثال واژه آه) • 25:58 جمعبندی و پایان درس #اصول_فقه #شهید_صدر #حلقه_اول #مباحث_الفاظ #دلالت #وضع #قرن_اکید #رابطه_لفظ_و_معنا #فقه #مباحث_اصولی ------------------------------------------------------------------------------------------------------ 🔗 دسترسی به تمام جلسات: https://www.youtube.com/playlist?list=PLXYLftvtiy7diSSOltVZT3XxomV8UcQ5N ✅ سابسکرایب برای دروس جدید: https://youtube.com/@ImamHussainFoundation?si=Ac2ahybOMbhmHkVo
