255 عدم تنافی استناد فعل اختیاری به خداوند - استاد: حجة الاسلام والمسلمین دکترعلی جمعه مظفری

گزیده درس دوصد پنجاه و پنج در درس گذشته مباحثی راجع به عمومیت و گستره‌ی قدرت و یا اراده‌ی باری تعالی انجام گرفت و در طی بیان دو برهان اثبات گردید که تمام امور به خداوند باز می‌گردد و همه چیز تحت حاکمیت قدرت خدای متعال قرار دارد و هیچ موجود ممکنی از تحت سلطنت و حاکمیت او خارج نیست. در این درس، ابتدا به یک نکته اشاره می‌شود و اینکه بر اساس آن دو برهان که در برهان اوّل گفته شد تمام موجودات به خدای متعال باز می‌گردد و در برهان دوّم بیان شد که تمام موجودات عین ربط به خداوند است، برای هیچ‌کدام از موجودات ممکن از جمله انسان استقلال وجود ندارد. با توجه به این مطلب، اکنون این مسئله مطرح می‌شود که انسان خودش ذات و صفات دارد و دارای افعال است و طبق آن دو برهان تمام کارها به خدای سبحان برمی‌گردد، حالا فاعل فعل انسان در اینجا کیست، آیا خداوند است یا اینکه خود انسان می‌باشد؟ در واقع، فصل چهاردهم برای پاسخگویی به همین مسئله طراحی شده است. به صورت اجمالی می‌توان گفت که هیچگونه تنافی میان اسناد فعل اختیاری به انسان و خدا دیده نمی‌شود و فاعلیت انسان نسبت به کارهایش از قبیل فاعلیت طولی است و انسان در محدوده‌ی قدرت خودش فاعلیت دارد و کارهایش را انجام می‌دهد و آن کارها منسوب به خودش است؛ امّا اینکه انسان اصالتاً مال خداوند است از آن جهت به خداوند نسبت داده شده است. در ادامه مرحوم علامه به دیدگاه‌هایی که در این زمینه مطرح شده‌اند، می‌پردازد. اولین نظریه از معتزله است که آنها قایل شده‌اند که افعال اختیاری آفریده خود انسان است و حق تعالی در آن دخالت ندارد و برای این دیدگاه‌ سه دلیل ارائه کرده‌اند که مرحوم مصنف این دلایل را مورد نقد قرار می‌دهد. کلیدواژه: شمول اراده واجب متعال.