24 بررسی اراده و اختیار در اقسام فاعل ادراکی - استاذ: حجت الاسلام والمسلمین دکتر علی جمعه مظفری

گزیده درس بیست و چهار در درس گذشته با کاربردها و معانی اراده و اختیار آشنا شدیم. مرحوم علامه مصباح برای اراده سه کاربرد یا معنا بیان کرده است که اولی معنای عام اراده است که مرادف با دوست داشتن و پسندیدن است و این معنا دارای مصادیق زیادی است. معنای دوم اراده، تصمیم گرفتن و قصد کردن است که در واقع این معنا مسبوق به تصور و تصدیق به فایده می‌باشد و معنای سوم آن، تصمیم‌گیری برخاسته از ترجیح عقلانی است که به موجود عاقل اختصاص دارد. ایشان در ادامه برای اختیار چهار معنا و کاربرد ذکر می‌کند که نخستین آن معنای عام اختیار است که فاعلی شعور دارد کار را بر اساس خواست خودش انجام می‌دهد. معنای دوّم اختیار، انتخاب یکی از دو گرایش اختیار، کاربرد سوم اختیار در برابر اکراه و معنای چهارم آن در مقابل اضطرار به کار رفته است. ایشان بعد از اینکه ما را با معانی و کاربردهای اراده و اختیار آشنا می‌سازد، این مسئله را مطرح می‌کند که کدام یک از این کاربردهای اراده و اختیار در اقسام گوناگون فاعل وجود دارد. ایشان در ادامه بیان می‌دارد که فعل قصدی به هر سه معنای ارادی است و فقط برخی از کارهای قصدی به معنای سوم ارادی نیست. همین‌طور تمام افعال قصدی به معنای اول اختیاری است؛ ولی برخی از آنها به معنای دوم و برخی به معنای سوم و بعضی به معنای چهارم اختیاری است. فعل‌های بالعنایه و بالرضا و بالتجلی به معنای اول اراده و به معنای اول و سوم و چهارم اختیار ارادی و اختیاری هستند.ایشانادامه می‌دهد که اراده به معنای تصمیم‌گیری فعل اختیاری است، هر چند مسبوق به اراده دیگری نیست. اختیار دارای مراتبی است که بالاترین مراتب آن در خدا، سپس در مجردات و پایین‌ترین مراتب آن در نفوس متعلق به ماده وجود دارد و در عین حال افعال اختیاری انسان نیز از نظر مرتبه اختیار متفاوت است. کلیدواژه: بررسی کاربردهای اراده و اختیار در اقسام گوناگون فاعل.