117 بررسی مراتب فعل - استاذ: حجت الاسلام والمسلمین دکتر علی جمعه مظفری

گزیده درس صد و هفده بحث دربارۀ قضا و قدر الهی است که به عنوان صفت فعلی مطرح می‌باشد. در درس قبلی معنای این دو واژه مورد بررسی قرار گرفت و گفته شد که قضا به معنای گذراندن و یا پایان رساندن و تقدیر به معنای اندازه‌گیری است و از این جهت می‌توان گفت که مرتبه تقدیر قبل از مرتبه قضا خواهدبود. در این درس استاد به بحث مراتب فعل می‌پردازد و مرحوم علامه مصباح می‌فرماید: تقدیر و قضا از جمله صفات فعلیه الهی است و برای تعیین جایگاه آنها باید مراتب فعل را مورد توجه قرار داد. در ادامه ایشان می‌فرماید: عقل با توجه به تساوی نسبت ماهیت به وجود و عدم، مفهوم امکان ذاتی را انتزاع می‌کند و آن را ملاک احتیاج به علت می‌شمارد تا آن را از حالت تساوی خارج کند و به حد وجوب و ضرورت برساند و آنگاه آن را ایجاد نماید تا به وجود بیاید؛ اما باید بدانیم ترتیب این مفاهیم خارجی نیست؛ بلکه عقلی است. امّا، چنانچه علت مرکب باشد، در صورتی می‌تواند معلول را ایجاب کند که تمام اجزایش وجود داشته باشند و الا نسبت معلول به علل ناقصه نسبت امکانی امکان بالقیاس معلول نسبت به علل ناقصه خواهدبود. یکی از اجزاء علت تامه در مورد فعل قصدی اراده فاعل است که معلول بدون آن ضرورت نمی‌یابد. حصول اراده به نوبه خود منوط به تصور و تصدیق و شوق است که ترتب دیگری را باید در میان آنها درنظر گرفت. مرحوم علامه مصباح این بحث را دنبال می‌کند و در پایان به این نتیجه می‌رسد که با بررسی مراتب فعل، ترتیب از سلسله‌ای صفات فعلیه حاصل می‌شود که در رأس آنها علم، بعد اراده، سپس قضا و آنگاه ایجاد امضا قرار دارد. البته جایگاه اذن و مشیت را می‌توان میان علم و اراده و موقعیت تقدیر را می‎توان بین اراده و قضا درنظر گرفت. ایشان می‌فرماید: در واقع ایجاد حقیقی به خدای منان اختصاص دارد و در نهایت وجود هر موجودی به او مستند می‌شود و در نتیجه همه چیز حتی افعال اختیاری انسان مشمول تقدیر و قضای الهی است و در اینجاست که این اشکال مطرح می‎شود چگونه می‌توان میان قضا و قدر الهی و بین فعل اختیاری انسان جمع نمود؟ کلیدواژه: بررسی مراتب فعل.